Жил бүрийн зун Монголын өнцөг булан бүрт “аймаг байгуулагдсаны 100 жил”, “сум байгуулагдсаны 90 жил”, “80 жилийн ой” гэх мэт тэгш ой тохиож, томоохон баяр наадам зохион байгуулагддаг. Шинэ хаалга босгоно, тайз барина, урлагийн тоглолт хийнэ, хүчит бөх, хурдан морь, сурын харваа гээд хэдэн өдөр үргэлжилсэн арга хэмжээ болдог. Зарим аймаг, сум ойдоо зориулж хэдэн зуун саяас хэдэн тэрбум төгрөг хүртэл төсөвлөж, орон нутгийн төсөв, хандив, ивээн тэтгэгчдийн хөрөнгийг зарцуулдаг.
Гэвч баярын дараах өглөө сумын төвийн захад байх хогийн цэг хэвээрээ үлддэг. Голын эрэг дээрх хуванцар сав, хийссэн гялгар уут, барилгын хаягдал, үхсэн малын сэгтэй холилдсон ил задгай хог ч хэвээрээ. Энэ дүр зураг Монголын олон аймаг, суманд танил болсон.
Үнэндээ бид ой тэмдэглэх соёлтой болсон ч цэвэр орчин бүрдүүлэх соёлдоо төдийлөн хөрөнгө оруулж чадсангүй.
Монгол Улсын хог хаягдлын хэмжээ жилээс жилд өсөж байна. Азийн хөгжлийн банк болон олон улсын судлаачдын 2025 онд нийтэлсэн “Монголын хог хаягдлын менежментийн ногоон шилжилт” судалгаагаар манай улс жил бүр 2.6-2.9 сая тонн хатуу хог хаягдал үүсгэж байна. Энэ нь 2019 онтой харьцуулахад ойролцоогоор 35 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. Судалгаанд дурдсанаар нийт хогийн 80 гаруй хувь нь булшлагдаж, ердөө 7 орчим хувь нь дахин боловсруулагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл дахин ашиглаж болох асар их хэмжээний нөөцийг бид хөрсөнд булж, байгаль орчноо давхар бохирдуулж байна.
Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны өмнөх жилүүдийн тайлангуудад ч орон нутгийн хогийн цэгүүдийн ихэнх нь инженерийн хамгаалалтгүй, ариун цэврийн шаардлага хангахгүй, хөрс, газрын доорх ус бохирдуулах эрсдэлтэй талаар удаа дараа дурдсан байдаг. Хогийг дарж булдаг ч шүүрлийн ус нь хөрсөнд шингэж, салхиар хийссэн хуванцар, гялгар уут нь хэдэн километрийн зайд тархдаг асуудал өнөөдөр ч шийдэгдээгүй хэвээр.
Монгол Улс 2030 он гэхэд аялал жуулчлалын салбараа эдийн засгийн тэргүүлэх чиглэл болгох зорилт тавьсан. Гэвч гадаадын жуулчдын сэтгэгдэл, аяллын блог, олон нийтийн сүлжээний нийтлэлүүдийг харахад байгалийн үзэсгэлэнт газруудын ойролцоох хог хаягдал хамгийн их шүүмжлэл дагуулдаг асуудлын нэг хэвээр байна. Хөвсгөл нуурын эрэг, Орхоны хөндий, Хархорин, Говийн аяллын бүсүүдэд аяллын улирал дуусмагц үлдсэн хуванцар сав, лааз, хүнсний сав баглаа боодол олон удаа олон нийтийн анхаарлыг татаж байсан.
Энэ нь зөвхөн байгаль орчны асуудал биш. Эрүүл мэнд, эдийн засгийн асуудал юм. Ил задгай хаягдсан хогноос халдварт өвчин тарах эрсдэл нэмэгддэг. Мал сүрэг гялгар уут, хуванцар идэж хорогдох тохиолдол малын эмч нарын хувьд шинэ үзэгдэл биш болсон. Нэг талаас бид мал аж ахуйгаа хөгжүүлнэ гэж ярьдаг атлаа нөгөө талаас бэлчээрээ хуванцараар дүүргэж байна.
Хэрэв аймаг, сумдын ойд зориулж босгож буй хөрөнгийн тодорхой хэсгийг хог хаягдлын асуудалд зориулбал ямар өөрчлөлт гарах вэ?
Сум бүр ангилан ялгах савтай болно. Ил задгай хогийн цэгүүдийг стандартын дагуу шинэчилнэ. Дахин боловсруулах үйлдвэрүүдтэй тогтмол нийлүүлэх тогтолцоо бүрдэнэ. Гол, булаг шандын хамгаалалтын бүсийг бүрэн цэвэрлэнэ. Сургууль, цэцэрлэг бүр хүүхдүүдэд хог ангилан ялгах дадлыг эзэмшүүлнэ. Энэ бүхэн нэг удаагийн концерт, салют, баярын чимэглэлээс хавьгүй урт хугацааны өгөөж авчирна.
Хөгжлийг шинэ хөшөө, шинэ хаалга, шинэ тайзаар хэмждэг цаг өнгөрсөн. XXI зуунд хөгжлийг иргэдийн амьдрах орчин, цэвэр ус, цэвэр агаар, хог хаягдлын менежментээр хэмждэг болсон. Дэлхийн хамгийн амьдрахад таатай хотуудын үнэлгээнд ч байгаль орчин, цэвэрлэгээ, нийтийн үйлчилгээ чухал үзүүлэлт байдаг.
Аймаг, сумдын удирдлагууд нэг удаа өөрөөсөө асуугаасай. Иргэдэд юу илүү хэрэгтэй вэ? Нэг өдрийн оддын тоглолт уу, эсвэл хүүхдүүд нь хоггүй гудамжаар сургуульдаа алхдаг орчин уу? Нэгэн баярын салют уу, эсвэл хөрс, ус бохирдуулдаггүй орчин үеийн хогийн байгууламж уу?
Тэгш ой бол өнгөрсөн түүхээ магтах өдөр биш. Дараагийн 20, 30 жилд иргэддээ ямар орчин үлдээхээ шийдэх боломж юм.
Дараагийн ойгоор “хамгийн олон дуучин ирсэн аймаг” гэж биш, “ил задгай хоггүй болсон анхны аймаг”, “100 хувь ангилан ялгалт нэвтрүүлсэн анхны сум” гэж бахархдаг болох нь Монголын хөгжилд илүү том хувь нэмэр оруулах болно.